EX-LIBRIS VAN NEDERLANDSE MEDICI

In oktober heeft het museum een collectie van zo’n tweehonderd ex-libris aangekocht van een privéverzamelaar. Een aankoop waarover ik als conservator prenten en tekeningen erg enthousiast ben. Om dit enthousiasme ook voor anderen invoelbaar te maken moet ik misschien even uitleggen wat ex-libris zijn, omdat een kleine steekproef in mijn omgeving (inclusief sommige collega’s) uitwijst dat niet iedereen bekend is met dit fenomeen. Ex-libris zijn kleine grafische kunstwerkjes (etsen, lithografieën, vooral houtsneden) op papier die boekenbezitters op het schutblad van hun boeken plakken als een eigendomsbewijs. Ex-libris is dan ook te vertalen als ‘uit de boeken (of uit het boekenbezit) van. . .’ De gewoonte om ex-libris in boeken te plakken is waarschijnlijk al zo oud als de boekdrukkunst zelf, maar zo aan het eind van de 19de eeuw raakt het ex-libris beïnvloed door de kunst, vooral door de toegepaste kunst, en gaan meer en meer bekende ontwerpers zich bezighouden met het ontwerpen en produceren van deze kleine kunstwerkjes.

Omdat het ex-libris bedoeld is als een eigendomsmerk, vertelt het gewoonlijk ook veel over zijn bezitter, of hoe die bezitter zich aan de wereld wil presenteren. Juist dit maakt de ex-libris collectie zo interessant voor Boerhaave: het gaat hier namelijk om ex-libris van Nederlandse medici, daterend van het einde van de 19de eeuw tot de jaren vijftig van de 20ste eeuw. De plaatjes geven een keur te zien van medische beeldspraken, medische idealen, medische humor soms, en af en toe medische eigendunk. Dat het grootste deel van de ex-libris afkomstig is uit een periode waarin de verzuiling Nederland beheerste is ook te herkennen. Er zijn beeldmerken met een duidelijk katholieke ikonografie: heiligen, kruisbeelden, miskelken al dan niet omstrengeld door een slang. Maar ook het linker deel van het politieke spectrum vinden we terug, met stralende dageraden en gebalde vuisten. Natuurlijk zijn er ook veel beeldelementen die typisch zijn voor het medische vak: afbeeldingen van röntgenbuizen, microscopen, injectiespuiten enzovoorts. Opvallend – maar misschien niet verassend – is de populariteit van schedels en skeletten in deze medische ex-libris, meestal als personificatie van de dood die de medicus wel tijdelijk maar nooit definitief kan afwenden.

Gevoegd bij een collectie medische ex-libris die al in ons bezit was vormt deze aankoop een mooie verzameling kleingrafiek van in totaal zo’n vierhonderd objecten, die een inzicht biedt in de smaak, de idealen en het zelfbeeld van de Nederlandse medische beroepsgroep in de eerste helft van de 20ste eeuw. Wat mij betreft vormt deze collectie een interessante bron voor elke onderzoeker met belangstelling voor het snijvlak van cultuurgeschiedenis en medische geschiedenis

 

Medisch getinte allegorie van de vergankelijkheid

Medisch getinte allegorie van de vergankelijkheid: schedel, boek, rozen en een verlostang. Ex-libris van W.A.H. Gunst door Louis Halewijn, 1934

 

hueber

Katholiek geïnspireerde iconografie: Sint Lucas, behalve evangelist ook patroonheilige van de artsen. Ex-libris van A.A. Hueber door Pieter Geraedts, 1940

De arts als ridder

De arts als ridderlijke strijder tegen de demon van de ziekte. Ex libris van de vrouwelijke arts Hennie Lucas door Aug. v.d. Linden, 1941

Tim Huisman

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: