Virtuele anatomie uit de zestiende eeuw

Een museum stelt zijn topstukken uiteraard ten toon. Nadeel daarvan is wel dat die topstukken maar beperkt toegankelijk zijn voor onderzoek. Je kunt een object dat in een vitrine in de vaste presentatie staat niet zomaar eventjes weghalen om het eens goed te bekijken. Gelukkig voor museummedewerkers is er de maandag, de dag dat het museum doorgaans voor publiek is gesloten en die de staf gebruikt om onderhoud te plegen, het glas van vitrines schoon te maken en – soms – de vaste opstelling aan te passen.

Vorige week maandag ging de grote prenten- en boekenvitrine in de zaal gewijd aan de renaissance open, en dat was voor mij als conservator een buitenkansje om een van de juweeltjes uit onze prentencollectie eens van dichtbij te bestuderen. Het gaat om een anatomische voorstelling, uitgegeven door Bartholomeus Schönborn in Wittenberg, tussen 1573 en 1586. Waarom het vooral zo leuk is dat ik deze prent eindelijk eens kon bekijken zonder het glas van de vitrine ervoor, is omdat het hier om een zogenaamde ‘volvellen’ prent gaat: een anatomische prent waarop flapjes zijn gelijmd die steeds een diepere laag van een deel van het menselijk lichaam voorstellen.

De prent komt uit een zeer interessante periode in de medische wetenschap, de renaissance. Kunstenaars en geleerden stelden in die periode de mens centraal en de anatomie, het onderzoek naar de bouw van het menselijk lichaam, stond daarom in het brandpunt van de belangstelling. Omdat ook filosofische en religieuze thema’s met anatomie in verband werden gebracht was het publiek voor ontleedkundige voorstellingen veel groter dan alleen de medische wereld. Voor drukkers en uitgevers was het een interessante markt, en er zijn in de zestiende en vroege zeventiende eeuw dan ook heel wat goedkope ontleedkundige prenten verschenen, in een genre dat je tegenwoordig populair-wetenschappelijk zou noemen.

Vooruitstrevende zestiende-eeuwse anatomen benadrukten dat het geschreven woord niet toereikend was om het menselijk lichaam te doorgronden. Plaatjes zeiden al veel meer, en het bijwonen van een echte sectie op een lijk was natuurlijk de beste methode. Volvellenprenten waren een eenvoudige manier om een brug te slaan tussen de tweedimensionale anatomische illustratie en de driedimensionale praktijk van de ontleding: je kunt de volvellenprent beschouwen als een virtuele vorm van anatomie.

Toen de vitrine in het museum openging en de prent bereikbaar was, heb ik maar eens zo’n virtuele anatomie op het mannetje van Schönbron uitgevoerd (en gefotografeerd). Ook in ‘ongeopende’ toestand biedt het mannetje al enkele anatomische details. In zijn rechterhand houdt hij bijvoorbeeld een doorsnede van het oog. Links van zijn hoofd is het mesenterium (darmscheil) afgebeeld. Bij zijn linkerbeen zien we strottenhoofd, luchtpijp en bronchiën, en op de grond voor hem ligt de maag met daar aan vast de galblaas. Een ander veelzeggend (niet-anatomisch) detail is dat het gezicht van het mannetje de gelaatstrekken van Andreas Vesalius vertoont, de grote vernieuwer van de zestiende-eeuwse anatomie.

Met het openklappen van de romp van het mannetje beginnen we de eigenlijke anatomie. Deze eerste fase van de ontleding legt de darmen bloot maar ook de lever en de milt en de longen.

In de tweede fase klappen we het flapje met lever, darmen, longen etc. weg en bereiken we een diepere anatomische laag. Hier zien we de nieren, de holle ader, de blaas, de urinebuis en de zaadleider. De uitsteeksels links en rechts van de holle ader zijn de ribben.

De ribben vinden we ook weer terug in het laatste plaatje, maar nu zien we hoe ze aan de ruggengraat vast zitten. Aan de onderkant van de ruggengraat is het heiligbeen uitgebeeld.

De anatomische informatie die de prent levert is schematisch en weinig precies, en zeker niet state of the art voor de ontleedkunde van het einde van de zestiende eeuw. Maar daar ging het ook niet om. Zoals het cursief gedrukte zinnetje helemaal onderaan het blad verduidelijkt, gaf Schönborn de prent uit ten behoeve van de studenten van de universiteit van Wittenberg, als hulpmiddel bij de bestudering van het boek De anima (over de ziel). De filosofische of theologische implicaties van anatomie zijn in deze prent dan ook belangrijker dan de ontleedkundige details, al doet het portret van Vesalius misschien anders vermoeden.

Tim

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: